Фільм В. Турава "Шляхціц Завальня"

Пра апошні фільм Віктара Цімафеевіча існуюць вельмі розныя думкі. Часам кажуць, што гэта ледзьве не самая дрэнная праца Турава, прафесар Хаўстовіч вось не так даўно наогул назваў гэты фільм фальсіфікацыяй кнігі Яна Баршчэўскага (у артыкуле "Адказ акулiсту, якi не мае iдэялагiчных шораў" / / ARCHE - Пачатак. - 2009, N11-12. - С. 291). Тым не менш, ёсць і тыя, хто ацэньвае фільм станоўча.

Перш чым выносіць тое ці іншае меркаванне, верагодна, варта правесці некаторае размежаванне паміж фільмамі-экранізацыямі, стваральнікі якіх імкнуцца да максімальна дакладнага ажыццяўлення задумы аўтара літаратурнага твора, і фільмамі «па матывах» кніг, у якіх сцэнарысты і рэжысёры аддаюць перавагу ўласнай рэфлексіі. І той і іншы тып фільмаў, зразумела, маюць несумненныя правы на існаванне.

"Шляхціц Завальня" В. Турава, бясспрэчна, адносіцца да другога тыпу, таму не мае сэнсу прад'яўляць да яго прэтэнзіі з нагоды сюжэтных і ідэйных разыходжанняў з арыгіналам - проста па той прычыне, што задача следавання арыгіналу перад рэжысёрам не стаяла адпачатку. Тым не менш, адзначыць такія разыходжанні вельмі няшкодных хаця б дзеля таго, каб паспрабаваць зразумець задуму сцэнарыста, рэжысёра і спецыфічнасць іх успрымання кнігі. Любая спроба такога разумення кім-небудзь з гледачоў будзе, безумоўна, суб'ектыўнай - і ніжэй прапісаныя развагі, адпаведна, таксама.

Вось фільма Віктара Цімафеевіча спецыфічная і арыгінальная: Завальня ў юнацтве вучыўся разам са свам сябрам Гугонам у пана Твардоўскага ў Полацку; Гугон зазірнуў у чорную кнігу, яго забіў д'ябал і ўсяліўся ў яго цела; далей гэты д'ябал на працягу многіх гадоў шкодзіць людзям, а Завальня падарожнічае па Беларусі, Літве, Польшчы і шукае свайго сябра, каб выратаваць; састарэлы Завальня вырашае пасяліцца ў такім месцы, дзе шмат праезных людзей, у надзеі на тое, што Гугон сам прыйдзе да яго; тут яго і наведвае Янко, у прысутнасці якога праезныя госці распавядаюць гаспадару свае гісторыі; прычым аповяды гэтыя зменены такім чынам, каб у іх знайшлося месца Гугону як асноўнаму вінаватаму ў няшчасцях; у рэшце рэшт, Гугон сапраўды прыходзіць да Завальні, памірае ў яго на руках, а д'ябал, выйшаўшы з яго цела, сыходзіць, верагодна, для пошуку новай абалонкі.

Бачна, што гэтая вось не супадае з арыгінальным творам, дзе Завальня з'яўляецца толькі адным з дасведчаных назіральнікаў скразнога супрацьстаяння д'ябла-Гугона з Багародзіцай, якую ўсе ўспрымаюць у вобразе плачкі. Менавіта гэта кардынальнае адрозненне і прыводзіць (прычым, цалкам лагічна) да большасці іншых, менш значных адрозненняў фільма ад кнігі. Напрыклад, у фільме Завальня кажа, што ў маладосці «ўсю Польшчу, Літву, Беларусь абышоў, ні адной вёскі не мінуў, ні аднаго хутара» (трэба разумець, што ў пошуках Гугона). Між тым, у кнізе ў главе «Вечар перад Новым годам» ён кажа зусім супрацьлеглае: «Я нарадзіўся і вырас у гэтых месцах, не вандраваў ў далёкіх краях».

Адсюль жа, верагодна, выцякае сюжэтна-вобразнае змяшэнне і пераразмеркаванне роляў Плачкі і Белай Сарокі (якое цяжка паддаецца тлумачэнню). Плачка ў фільме нібы дзеліцца на два незалежныя персанажы: першы з іх - Багародзіца - амаль цалкам выключаецца з сюжэту фільма, а другі зліваецца з «Трыадзінай» Белай Сарокай, якая знаходзіцца пад уладай д'ябла-Гугона. Праўда, у канцы фільма ўсё-ткі робіцца недвухсэнсоўны намёк на тое, што сапраўдная Плачка - гэта Божая Маці (пан Завальня усклікае: "Плачка, Ты нас чуеш!?", пасля чаго паказаная надмагільны помнік ў выглядзе Панны Марыі) - вось гэта па майму меркаванню проста Прасьвятленьне, цудоўная сцэна, найважнейшая заслуга аўтарскага калектыву фільма.

Цікава, што і Белая Сарока, і Гугон, здзяйсняюць зло пад уздзеяннем д'ябла і пакутуюць ад гэтага, у рэшце рэшт усёткі набываюць дараванне і, верагодна, ратуюцца. Гэты паварот сюжэту таксама з'яўляецца лагічным вынікам арыгінальнай восі фільма. Але тут заўважная некаторая метафізічная нацяжка (хай багасловы і тэолагі паправяць мяне, калі што): калі д'ябал забіў Гугона, душа апошняга, па ідэі, канчаткова пакінула цела і адправілася туды, куды ёй наканавана звыш, засталася толькі абалонка, у якой д'ябал заняў месца душы - дык які сэнс у выратаванні гэтага анімаванага трупа, і хіба можа ён у прынцыпе быць выратаваны? Сумнеўна.

У фільме шмат вельмі ўдалых момантаў і сцэн. Вельмі спадабаўся Гасцюхін ў ролі Завальні, Цімошкін таксама выдатна згуляў Янка (немалаважнае яго знешняе падабенства з Баршчэўскім). Спадабалася гаворка шэрагу персанажаў (хаця не ўсіх) - тут і сцэнарысты пастараліся, і акцёры. Сцэна гульні Белай Сарокі з Сумохай (Скамарохай) - адна з лепшых у фільме, стварае проста шокавая ўражанне.

З іншага боку, не ўсё ў карціне нагэтулькі выдатна. Сцэна з малым дамавіком ўвогуле, як мне падалося, залішняя. Ёсць і значныя (хоць і не наўмысныя) памылкі:

Касцюмы відавочна адносяцца да больш старых часоў, чым пачатак XIX ст.

Усе персанажы хрысцяцца з правага на левае плячо (каталікі і ўніяты хрысціліся наадварот).

Крыж на магіле Гугона ставяць праваслаўны.

Сын пана Мрогаўскага кліча сябе Міхасём (гэта паніч-то! Адразу ўспамінаецца гісторыя з Кастусём Каліноўскім).

Прыгонны мужык Роцька нахабна сядае за адзін стол з шляхтай, ды яшчэ праваруч ад гаспадара.

Януш пачынае свой расказ з пытання: "Ці чулі вы, панове, пра возера Язнó?" Гэта пра вялікае возера, якое размешчана ўсяго ў якіхсці 10 км ад фальварку Завальні! Дарэчы, завецца яно Язна, а не Язнó.

Янка чамусці здзіўляе імя сябра свайго дзядзькі: «Якое дзіўнае імя - Гугон». Янко да таго часу ўсё ж такі скончыў Полацкую акадэмію, вучні якой насілі не менш «дзіўныя» імёны - Атон, Гіяцынт, Гаўдэнцый, Нарцыс ды інш. Уласна, Гугон (Гуго, Х'юга, Х'ю) - звычайнае заходнеэўрапейскае імя. Як там Дантэ Аліг'еры пісаў пра Гуго Капета:

Я быў Гугон, Капетам нарачоны,

І не адзін Філіп ці Людавік

Над Францыяй уладарыў, мной нараджоны.

Мой бацька ў Парыжы быў мяснік".

Тым не менш, асабіста мне гэты фільм вельмі падабаецца, часам з вялікім задавальненнем пераглядаю яго. І ў любым выпадку: лепш, каб гэты фільм быў, чым калі б яго не было.

Так, цікава было б пагутарыць пра гэты фільме з адным з яго сцэнарыстаў - Фёдарам Коневым. Ён, напэўна, мог бы расказаць шмат цікавага.

urfinwe.livejournal.com