Санкцыі = дэмакратызацыя Беларусі?

Пытанне аб санкцыях супраць беларускага рэжыму зноў на парадку дня. А гэта азначае, што дэмакратызацыя Беларусі, на якую так спадзявалася Еўропа, скончылася паспяховым правалам. Хоць, на самой справе яна ніколі і не пачыналася, і ўсе глыбокія паклоны, якія біў Аляксандр Рыгоравіч ў бок ЕЗ, апынуліся не белей чым паклонамі, ды і тое вельмі нязграбнымі. Дэмакратызацыя Беларусі - гэта прыгожы міф, створаны Еўропай для ўнутранага спажывання, у які яна пераканана верыла і, напэўна, яшчэ працягвае верыць.

Укус за працягнутую руку

Еўрапейскі Саюз да апошняга моманту спадзяваўся, што сітуацыя ў Беларусі паляпшаецца, што «працэс пайшоў», і яшчэ пара візітаў кіраўнікоў еўрапейскіх дзяржаў у Мінск - і Лукашэнка ператворыцца ў дэмакрата. Так, сапраўды, з'явіліся кансультацыйныя саветы, так, былі зарэгістраваныя дэмакратычныя арганізацыі «Рух за свабоду» і «Правы альянс», але гэта ніколькі не паўплывала на змест беларускай палітыкі.

Як і раней жорстка разганяюцца мітынгі і пікеты, а за сяброўства ў зарэгістраваных і цалкам бяскрыўдных незалежных арганізацыях, як, напрыклад, Саюз пісьменнікаў (іх у Беларусі два), пагражае страта працы. Іншымі словамі, беларускі рэжым, «усміхаючыся» Еўропе і просячы крэдыты і інвестыцыі, бязлітасна душыў і душыць усё тое, што супрацьстаіць яму ўнутры краіны.

Што ж змянілася раптам у палітыцы беларускага рэжыму, што Еўрапейскі Саюз зноў загаварыў аб вяртанні да санкцый? Роўным лікам нічога, за выключэннем таго, што чарговага удару дачакаўся ўжо даўно расколаты Саюз палякаў у Беларусі, які з 2005 года існуе ў двух іпастасях: «залежнага» і «незалежнага».

А паколькі, на думку польскіх СМІ, беларускія ўлады абвясцілі «паляванне на палякаў», урад Польшчы, які з'яўляецца ініцыятарам "Усходняга партнёрства" і пачатку дыялогу з беларускім рэжымам, расцаніў гэтыя дзеяньні беларускага рэжыму як «укус ў дружалюбна працягнутую руку». Менавіта сітуацыя, якая склалася з Саюзам палякаў у Беларусі, дазволіла гучна заявіць пра канец «лібералізацыі» рэжыму.

Лібералізацыя contra дэмакратызацыя

Лібералізаваць, нельга дэмакратызавацца. Коска пастаўлена правільна! І рэжым сапраўды лібералізуецца, паступова і складана. Проста ў гэта прыгожае слова «лібералізацыя» ўлада, апазіцыя і Еўропа ўкладваюць розны сэнс, на чым і хацелася б засяродзіць увагу.

Вядомы амерыканскі палітолаг Хуан Лінц шмат гадоў таму звярнуў увагу на той факт, што лібералізацыя не з'яўляецца сінонімам дэмакратызацыі і тычыцца выключна трансфармацыі эканамічных працэсаў у краінах з недэмакратычнымі і неліберальнымі рэжымамі, такімі, да прыкладу, як камуністычныя. Больш за тое, лібералізацыя можа выключаць дэмакратызацыю і далёка не заўсёды прыводзіць да палітычных змяненняў. Больш за тое, працэс лібералізацыі не ўплывае на "жыцьцяздольнасьць" рэжыму: ліберальныя аўтарытарныя рэжымы так жа даўгавечныя, як і не ліберальныя. Пакуль улада можа прымусіць сваіх грамадзян жадаць падпарадкоўвацца, недэмакратычны рэжым будзе існаваць у ліберальным ці не ліберальным выглядзе.

Лібералізацыя беларускай эканамічнай сістэмы з самага пачатку абсалютна не азначала дэмакратызацыі палітычнай сістэмы. Больш за тое, нават намёкаў на дэмакратызацыю ў Беларусі не было, проста нехта вельмі моцна хацеў іх знайсці і, напэўна, знайшоў.

Беларускі рэжым, рацыянальны і паслядоўны ў сваёй палітыцы, ніколі не пойдзе на палітычныя саступкі, і ўвесь сэнс лібералізацыі заключаецца выключна ў пошуках новых рэсурсаў, якія б замацавалі існуючы рэжым. Іншымі словамі, беларускі рэжым можа кіраваць, а беларускае грамадства пакуль яшчэ хоча падпарадкоўвацца, і ніякая лібералізацыя не можа паўплываць на сітуацыю, якая склалася.

Незалежнасць contra дэмакратыя

Што лепш, незалежнасьць без дэмакратыі або дэмакратыя без незалежнасці? - Пытанне не рытарычнае. З аднаго боку, наўрад ці можна чакаць, што страта Беларуссю незалежнасці будзе спрыяць развіццю дэмакратыі. Аднак, з другога боку, так жа цяжка быць упэўненым у тым, што без дэмакратыі магчымая рэальная незалежнасьць Беларусі.

Рэжым Лукашэнкі - «штука» няўстойлівая, і незалежнасць краіны для яго паняцце неадназначнае. Асабіста я не веру ў тое, што Лукашэнка калі-небудзь стане гарантам незалежнасці Беларусі. Незалежнасць для яго была і застаецца прадметам гандлю, але толькі з Расеяй. І можа апынуцца так, што ў Беларусі не будзе ні дэмакратыі, ні суверэнітэту.

Захаванне ж незалежнасці Беларусі стала яшчэ адной ілюзіяй, у якую верыць ЕС і дзеля гэтага гатовы ахвяраваць дэмакратыяй. Менавіта гэта стала адным з апраўданьняў зняцця санкцый, уведзеных супраць рэжыму. Нягледзячы на тое, адмена санкцый была звязана хутчэй з іх неэфектыўнасцю, чым з маральным бокам справы. І ўсё ж галоўным складнікам новай еўрапейскай палітыкі ў дачыненні да Беларусі стала развіццё дыялогу з рэжымам, накіраванага на тое, каб уключыць яго ў сферу палітычнага ўплыву ЕС і тым самым «выратаваць» незалежнасць Беларусі.

Ўмацаванню ідэі правільнасці новай еўрапейскай палітыкі спрыялі і рэгулярныя "эканамічныя вайны" паміж Беларуссю і Расіяй. "Войны" з Расеяй тлумачыліся як намерамі Лукашэнка быць незалежным у сваіх рашэннях ад Масквы, так і незадаволенасцю Расіі працэсам збліжэння Беларусі з ЕС. Рэжым Лукашэнкі стаў ўспрымацца як самастойны, незалежнасьць і ўстойлівасць якога вытворная ад суверэнітэту краіны. Таму ЕС, які не змог выратаваць дэмакратыю ў Беларусі, прыступіў да выратавання яе суверэнітэту ў надзеі на тое, што гэта будзе спрыяць палітычным зменам.

Ці эфектыўныя санкцыі?

У святле апошніх падзей стала зразумела, што Лукашэнка альбо не занадта даражыць сяброўствам з ЕС, альбо упэўнены ў тым, што жаданне Еўропы "выратаваць суверэнітэт Беларусі» настолькі моцнае, што гэта прымусіць яе праглынуць чарговую горкую пілюлю. І мы зноў вяртаемся да пытання аб кошце суверэнітэту. Лукашэнка, як умелы гандляр, апяраджвае адказ Еўропы: у выпадку, калі яна не прыме «тавар» такім, якім ён ёсць, з усімі недахопамі і моўчкі, то ён проста прадасць яго Расіі. Кажучы інакш, калі Еўрапейскі Саюз будзе абурацца тым, што адбываецца ў краіне, Лукашэнка зноў павернецца да Расеі, ад якой, дарэчы сказаць, па-сапраўднаму ніколі і не адварочваецца.

У рэальнасці ж ЕС не ў стане паўплываць на палітычную сітуацыю ў Беларусі і на паводзіны Лукашэнкі. Палітычны ціск, які Захад ажыццяўляў да 2008 г., зусім не паўплываў на стабільнасць рэжыму і на яго ўнутраную палітыку.

З аднаго боку, санкцыі, уведзеныя ЕЗ, былі накіраваныя толькі супраць кіраўніцтва краіны, але не супраць сыстэмы і рэжыму як такога. З іншага боку, іх адмена стала сімвалічнай перамогай рэжыму ў супрацьстаянні з Еўропай, і пераканала Лукашэнку ў тым, што ён, як і раней, можа спакойна душыць апазыцыю, гандлюючыся суверэнітэтам і геапалітычнай пазіцыяй.

Калі ж Еўропа не адрэагуе на палітыку уладаў, гэта стане падставай для пашырэння рэпрэсій у краіне, якія непазбежныя напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў. Можна сказаць, што дзеянні ўладаў у адносінах да Саюзу палякаў з'яўляюцца пробным крокам у серыі далейшага наступу на грамадзянскую супольнасць. Пры гэтым рэжым будзе ствараць новыя кансультацыйныя саветы і прысягаць у вернасьці ідэям дэмакратыі.

У той жа самы час вяртанне ЕЗ да той сістэмы санкцый, якая існавала да 2008 г., не магчыма па прычыне яе неэфэктыўнасьці. Санкцыі альбо павінны быць пашыраныя аж да эканамічных, што раўназначна эмбарга, альбо не ўводзіцца наогул.

Ці будзе "забалбатанае" беларускую пытанне?

Такім чынам, ЕС апынуўся ў складанай сітуацыі: адсутнасць крокаў у адказ з яго боку будзе азначаць поўнае бяссілле еўрапейскага супольнасці ў вырашэнні беларускага пытання. Ўвядзенне ж шырокіх санкцый здаецца немагчымым па той прычыне, што, па-першае, сёння Беларусь ужо з'яўляецца эканамічным партнёрам для многіх еўрапейскіх краін, такіх як Польшча, Германія, Галандыя, адпаведна, санкцыі могуць ўдарыць па інтарэсам еўрапейцаў. Па-другое, Расея выкарыстоўвала б сітуацыю, якая склалася для ўзмацнення ціску на Беларусь, што прывяло б да пашырэння эканамічнага і палітычнага кантролю нашай усходняй суседкі. Хоць з санкцыямі або без, Расея прыкладае ўсе магчымыя намаганні ў справе вяртання страчаных тэрыторый.

Што ж тычыцца стасункаў ЕС - Беларусь, то, хутчэй за ўсё, еўрапейскія палітыкі, пераводзячы сітуацыю Беларусі ў «пастаянна абмярковаемую», проста «забалбочуць» праблему і такім чынам захаваюць свой твар, нічога пры гэтым не робячы.

n-europe.eu