Выбух і шмон: беларускі міні-Асьвенцім

У круглым стале, які адбыўся ў рэдакцыі «ARCHE» 23 ліпеня 2008 г., узялі ўдзел незалежны экспэрт, каардынатар сайту «Наше мнение» Янаў Палескі, былы сябар арганізацыі «Белы легіён», інжынэр Міраслаў Лазоўскі, выканаўца абавязкаў старшыні «Моладзі БНФ» Ільля Богдан, рэдактар часопісу «ARCHE» Валер Булгакаў і палітоляг, дырэктар Беларускага інстытуту стратэгічных дасьледаваньняў Віталь Сіліцкі.

Валер Булгакаў: Выбух у Менску ў ноч з 3 на 4 ліпеня адбыўся параўнальна нядаўна, і нам яшчэ вельмі далёка да таго, каб адрэфлектаваць яго ясна і глыбока. Пакуль мяне цікавяць найперш маральныя і ідэалягічныя аспэкты рэакцыі ўлады на падзею. Мы запрасілі сюды Міраслава і Ільлю, якіх падзея непасрэдна закранула, — маю на ўвазе арышт абодвух паводле падазрэньня ў датычнасьці да выбуху. Мяне цікавіць успрыманьне ўладай нацыянальна сьвядомых беларусаў, якія ўдзельнічалі ў фармальных ці нефармальных арганізацыях, — дэ-факта як пятай калёны, сейбітаў хаосу і «чужых» вартасьцяў. Дзеля таго, што яны ўвасабляюць пэўнае зло, іх можна беспакарана саджаць у турму на суткі пад надуманымі зачэпкамі ці наагул без прычыны, чыніць у іх ператрусы і ўцягваць у іншыя сьледчыя дзеяньні.

Што за гэтым стаіць? На мой погляд, самасьцьвярджэньне абсалютысцкай улады, якая лічыць важнай палітычнай задачай выхаваньне ці, калі хочаце, асьвету грамадзтва ў патрэбным ёй духу. Ніякага маральнага права ўлада на гэта ня мае — за яе фасадам хаваецца маральнае разлажэньне (якое зь нядаўняй пары нават адкрыта афішуецца) і маральная карупцыя, якая ідзе нага ў нагу са звычайнай. Пры гэтым улада падае сябе як нейкага маральнага судзьдзю, увасабленьне маральных каштоўнасьцяў, як інстанцыю, што вызначае маральныя стандарты.

Я хацеў бы таксама закрануць рэакцыю дзяржаўных СМІ. «Советская Белоруссия» запачаткавала сэрыю пагромных публікацый, без усякіх улік і доказаў абвінаваціўшы апазыцыю ў маральнай і палітычнай адказнасьці за выбухі. І нарэшце — гэта тонкая палітычная гульня прэзыдэнта Лукашэнкі, які нягледзячы на такія абвінавачаньні дэманстратыўна заняў цэнтрысцкую пазыцыю, не скаціўшыся да бруднага шальмаваньня апазыцыі. Як і падчас ранейшых палітычных розыгрышаў, калі, напрыклад, адказнасьць за адыёзныя палітычныя крокі перакладалася на цьвердалобых ідэолягаў накшталт Замяталіна, што выклікалі нянавісьць беларускай інтэлігенцыі і людзей дэмакратычных перакананьняў, выводзячы сапраўднага ініцыятара з-пад агню, так і цяпер А. Лукашэнка падаецца голубам на фоне ястраба П. Якубовіча. Адбываецца нагнятаньне гістэрыі, ідзе пошук ворагаў, распальваюцца пагромныя настроі ў дачыненьні да апазыцыі, ідуць ператрусы і пэрманэнтныя затрыманьні (прычым грамадзтва не паінфармаванае, колькіх чалавек затрымалі), а прэзыдэнт застаецца ні пры чым.

Але перш як прыступіць да абмеркаваньня гэтых тэмаў, я прасіў бы Міраслава расказаць пра свой турэмны досьвед.

Міраслаў Лазоўскі: Якія ўражаньні ў мяне склаліся падчас затрыманьня? Спачатку мне падалося, што кадэбэшнікі, якія займаюцца гэтай справай, былі ўпэўненыя, што яны ідуць правільным шляхам. Калі я паразмаўляў з былымі сябрамі «Белага легіёну», якіх таксама затрымалі, то і яны адзначалі, што спачатку кадэбэшнікі шчыра верылі ў тое, што робяць. І ўжо дзесьці гадзінаў праз шэсьць падалося, што іх пазыцыя пачала зьмяняцца. Я гэта зьвязваю з тым, што яны ўжо атрымалі вынікі ператрусаў ва ўсіх затрыманых легіёнаўцаў і самі адчулі, што сьлед ілжывы. І тады амаль перасталі закранаць тэму непасрэдна 3 і 4 ліпеня, а цікавіліся выключна мінулай дзейнасьцю ў «Белым легіёне». Потым перадалі мяне ў сьледчае ўпраўленьне. За ўвесь час два сьледчыя мяне дапытвалі — адзін да затрыманьня, другі пасьля. І ня склалася ўражаньня, што яны будуць цяпер «прызначаць вінаватых». Я гэта зьвязваю менавіта з тым, што яны разумелі, што ня там шукаюць, дзе трэба. Для мяне відавочна, што калі б гэта была сплянаваная акцыя супраць апазыцыі, яны б паводзілі сябе па-іншаму.

З аднаго боку, каманду максымальна забіраць людзей далі мясцовым РАУСам, упраўленьням КДБ, якія менавіта і праводзілі затрыманьні. Зь іншага боку — з нас толькі пачалі, і пазьней забіралі ўжо без разбору — і рабочых, і студэнтаў, і ледзьве не бамжоў. Са словаў аднаго з такіх «непалітычных» (я зь некалькімі размаўляў у камэры, як што адбывалася), калі камітэтчыкі забіралі, то біць ня білі, але маральны ціск на яго аказвалі. Але потым, калі ўжо завезьлі ў сьледчае ўпраўленьне, усё зьмянялася: паразмаўлялі-паразмаўлялі, упэўніліся, што гэта ня ён, і ўсё, маўляў, пасядзі, раз ужо забралі, а потым выпусьцім. Думаю, калі б гэта была замова, то ўсе ведамствы ўсё-ткі працавалі б у зьвязцы.

Янаў Палескі: Ці прагучалі нейкія афіцыйныя абвінавачаньні?

М. Л.: Падазрэньне на магчымую датычнасьць да выбуху.

Я. П.: Паводле маіх назіраньняў, усе падсыстэмы ўлады працавалі ў тыповым рэжыме рэагаваньня на экстраардынарныя падзеі. «Советская Белоруссия» адгукнулася ананімным, г. зн. рэдакцыйным артыкулам з досыць прадказальным зьместам. Тое, што апазыцыя трапіць пад разнос, было ясна адразу. Што б ні здарылася, апазыцыя абавязкова павінна быць вінаватая. У кантэксьце беларускага палітычнага рэжыму ў гэтым, у існасьці, яе асноўная роля.

Тое, што сказаў папярэдні выступоўца, мабыць, мае падставы: каб злавіць зламысьнікаў, задзейнічалі разнастайныя фільтры (і, адпаведна, вэрсіі), з чаго вынікае, што ўлада была разгубленая. Хоць гэтую акалічнасьць нельга разглядаць як алібі для ўлады, паколькі частка кіроўнай групоўкі можа ня ведаць пра тое, што чыніць другая. Сёньня бязь сьледчых высноваў мы ня можам сказаць, хто зьдзейсьніў тэракт.

Што б мне хацелася адзначыць: нашы спэцслужбы не гатовыя да падобных эксцэсаў. Яны не гатовыя проста таму, што вучыліся на другое; яны вучыліся фільтраваць нядобранадзейных людей, адсочваць фінансавыя трансфэрты, пераразьмеркаваньне сродкаў і г. д. Да тэрарызму — калі мы гаварым пра тое, што Беларусь адначасна з гэтым выбухам уступіла ў эпоху мадэрнасьці, — яны ў прынцыпе не гатовыя.

В. Б.: У мяне пытаньне да Міраслава: наколькі жорстка адбывалася затрыманьне, а таксама да Ільлі: як ішоў ператрус?

М. Л.: Наконт затрыманьня — усё было досыць карэктна, сілавога захопу не было ні пры асабістым затрыманні, ні дома падчас ператрусу.

Віталь Сіліцкі: Затрымлівала міліцыя ці КДБ?

М. Л.: КДБ. Прапанавалі праехаць зь імі. Дзесьці апоўдні патэлефанавалі мне на мабільны, сказалі, што ў мяне дома адбываецца ператрус, таму яны жадаюць са мной паразмаўляць. Я згадзіўся, што ў гэтай сытуацыі трэба паразмаўляць. Яны прапанавалі выслаць па мяне машыну. Даволі хутка пад’ехалі, я сеў зь імі, але паехалі не на ператрус, а проста ў гарадзкое ўпраўленьне КДБ. Ну і там ужо чакалі вынікаў ператрусу. Наконт ператрусу — зразумела, я сам не прысутнічаў, але са словаў бацькоў і жонкі ператрус доўжыўся шэсьць гадзін, двойчы сабака выбухоўку шукаў, вельмі скрупулёзна. Усё, што можна перагледзець, — перагледзелі. Але пры ўсім тым ня так, як у фільмах, калі поўны пагром, — не. Дасталі, напрыклад, кнігі — не зацікавілі, на тое самае месца і ставілі. Даволі карэктна ўсё гэта адбывалася, не раскідалі ўсяго. Забралі сыстэмны блёк кампутара і іншыя інфармацыйныя носьбіты — флэшку, дыскі, касэты, нават тое, што датычыцца ўдзелу маёй жонкі ў перадвыбарным штабе Казуліна. Натуральна, што яны не праглядалі, што бяруць. Напрыклад, быў выняты дыск з запісам боек, але там сюжэты СТВ пра дэманстрацыі. Сымболіка «Белага легіёну», архіўныя паперы арганізацыі, якія ў мяне захоўваліся, былі сканфіскаваныя.

В. Б.: Значыцца, само затрыманьне было больш-менш людзкае.

М. Л.: Прынамсі, нашмат карэктней, чым затрыманьні міліцыяй гораду, як некаторыя казалі.

В. Б.: То бок, вы мелі нават нейкі выбар? Маглі сесьці ў машыну, а маглі б…

М. Л.: У такіх сытуацыях выбару асаблівага няма. Могуць карэктна сказаць: «Праедзем з намі», а могуць правесьці сілавы захват. Іх трох хапіла б. Тым больш, які выбар, калі дома ператрус?

В. Б.: Ільля, а вы што раскажаце?

Ільля Богдан: У мяне так было: Акадэмія навук, я выходжу з пад’езду, праходжу мэтраў дваццаць-трыццаць, мікрааўтобус, два чалавекі з камітэту, якія паказалі свае «корачкі». Таксама даволі спакойна, ціха. Я запытаўся, на якой падставе. Яны сказалі — па факце выбухаў заведзеная крымінальная справа. Затрыманьне гэтае мяне не зьдзівіла, таму што мы мелі інфармацыю, пайшла гэтая хваля, кожны дзень людзей дапытваюць, забіраюць, арыштоўваюць. Мне сказалі, што зараз паедзем у вашу кватэру, дзе будзе адбывацца ператрус. Калі прыехалі, мяне азнаёмілі з санкцыяй пракурора. Ператрус доўжыўся дзесьці гадзіны дзьве з паловай. Ён таксама быў даволі ўважлівы: такія прадметы, як фольга, скотч альбо нешта падобнае, забіралі адразу. Такое ўражаньне, што быў сьпіс рэчаў, якія трэба сканфіскаваць, акрамя непасрэдных улік… Балтоў, гаек у мяне не знайшлі, але знайшлі нейкую вадкасьць для зьняцьця каменю з пліткі. З майго пакою пазабіралі ўсё: сьпярша тэчку нейкую, газэты са старой інфармацыяй, старыя ўлёткі. Усё гэта склалі ў ахапак і забралі, сканфіскавалі кампутар з дыскамі, іншыя носьбіты інфармацыі. Мяне затрымалі ў 18.30, але самае цікавае, што потым ужо, па выхадзе, я даведаўся, што а другой гадзіне дня праводзілі ператрус па месцы маёй прапіскі, у бабулі ў Чыжоўцы. Там сканфіскавалі кампутар майго стрыечнага брата

В. Б.: У вас фактычна было два ператрусы?

І. Б.: Так. Наколькі я разумею, за намі сачылі. Я ня ведаю, да выбуху ці пасьля. Пераехаў я ў новую кватэру тры тыдні таму, якраз перад выбухам. Яна была зарэгістраваная на маці, і гэта трэба было адсачыць. І калі мы прыехалі на месца, другая машына ўжо стаяла каля пад’езду. Затрымлівалі і прывезьлі мяне супрацоўнікі Камітэту дзяржбясьпекі, а на месцы працавалі супрацоўнікі МУС. Людзей, зь якімі мы кантактавалі ў камэры, затрымлівалі розныя службы. Нас, палітычных, затрымліваў КДБ, людзей з крымінальным мінулым — Камітэт барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю, кагосьці проста міліцыянты, іншых выклікаў РАУС як бы на размову, а потым садзілі на дзесяць сутак.

 В. С.: Значыць, паднялі ўсе сілавыя службы, але дамінуе чыста фармалісцкі падыход.

В. Б.: Ніякіх кайданкоў?

І. Б.: Я суткі правёў у «стакане». Мяне затрымалі ў 18.30, ператрус дома, потым павезьлі ў сьледчае ўпраўленьне на вуліцы Сапэраў. Наколькі я зразумеў, людзі там сьпяшаліся даехаць да дому апошнім транспартам, і везьці мяне ў ізалятар часовага ўтрыманьня ніхто не зьбіраўся. Таму яны мяне закінулі ў Маскоўскі РАУС. Існуе этапаваньне, калі кожны вечар па ўсіх РАУСах праяжджае аўтазак і забірае людзей, якія сабраліся за дзень, на Акрэсьціна. Маскоўскі РАУС бліжэй за ўсіх да яго знаходзіцца. Прывезьлі мяне а дванаццатай, і, відаць, у той дзень гэты аўтазак ужо праехаў, а мяне не забралі. Таму сядзеў там ноч, дзень. Адзін раз вывелі на шпацыр, «адкаталі пальчыкі» і зноўку закрылі. Забралі толькі ў ноч зь пятніцы на суботу ў тры гадзіны ночы, і там былі кайданкі (калі пераводзілі з РАУСу ў ізалятар). Цягам сутак ніхто ня ведаў, дзе я.

В. Б.: А з вамі, Міраслаў, такога не было?

М. Л.: Не. Я сам зьдзівіўся. Дзесьці ў дванаццаць ночы нас павезьлі з КДБ на вуліцу Сапэраў. І да другой гадзіны ночы, пакуль ня скончыўся допыт у сьледчым упраўленьні, супрацоўнікі КДБ чакалі ўнізе, каб потым кожнага на пэрсанальнай машыне адвезьці на Акрэсьціна. Там яшчэ быў такі сьмешны выпадак, калі нейкай паперкі сьледчы ня даў і нас не хацелі прымаць. Таму нас адвезьлі ў Маскоўскі РАУС, на відэа зьнялі і дзесьці каля шостай гадзіны раніцы згадзіліся прыняць у турму.

В. Б.: А на вашай акадэмічнай кар’еры гэта ніяк не адаб’ецца?

І. Б.: Я думаю, не. Самыя вялікія праблемы ў мяне ўжо былі — пасьля 25 сакавіка. Тады я быў арыштаваны на пятнаццаць сутак. Калі хваля сапраўды пайшла, мне сказалі, што ёсьць сыгнал зь Міністэрства адукацыі і трэба альбо забіраць дакумэнты, альбо адлічаць. Фактычных падставаў для адлічэньня не было. Я адказаў: калі хочаце мяне адлічыць, самі шукайце падставаў. І яны пакінулі мяне на завочным. Ім прасьцей напісаць чарговую паперку ў Міністэрства адукацыі, чым адлічыць мяне, надаючы тым самым публічнасьць справе.

В. Б.: Як вы думаеце, колькі затрыманых было ў ізалятары?

І. Б.: Ізалятар новы, новыя ўмовы, таму нармальнай сувязі паміж камэрамі не было. Уразіла стаўленьне супрацоўнікаў — канвойных альбо тых, што развозілі ежу. Было ўражаньне, што загадалі размаўляць з намі як мага больш карэктна. Нейкія перадачы з камэры ў камэру запалак, цыгарэтаў, нават ежы яны дазвалялі — калі прасілі іх, яны перадавалі. Канечне, мы запытвалі, колькі нас, тых, хто сядзеў па выбуху. І семдзесят — я ня думаю, што гэта перабольшаньне. Мо наадварот — было болей.

В. Б.: Мы гаворым толькі пра Менск. Тым часам у краіне адбываюцца павальныя затрыманьні і ператрусы. Чаму?

В. С.: Я называю гэта эфэктам пранікненьня. Бомба выбухнула за пяцьдзясят мэтраў ад Лукашэнкі. Выбух паказвае, што ўлада ня ўсёмагутная. І цяпер трэба прадэманстраваць, што ўлада ў краіне ёсьць, напомніць, што яна паўсюль. Татальныя затрыманьні і ператрусы сьведчаць, што выявіць злачынцу будзе вельмі цяжка. Гэта ўжо пытаньне ня толькі тэхнічнае (вышуку ці кампэтэнцыі), але пытаньне палітыкі. Трэба паказваць моц дзяржавы.

Выглядае, што кіраўніцтва краіны пра выбух нічога ня ведала. Гэта была не арганізаваная зьверху правакацыя. Наверсе сапраўды хочуць даведацца, хто гэта зрабіў.

В. Б.: А што мы ведаем пра выбуховае прыстасаваньне? Віталь ацэньваў, што яно каштавала недзе чатырыста даляраў.

В. С.: Добрыя балты цяпер на рынку каштуюць вельмі дорага. Каробка з-пад соку, тратыл, унізе балты… Прычым у Віцебску былі цьвікі. А тут толькі балты.

Я. П.: Гэта або прафэсійна вырабленая бомба, закамуфляваная пад саматужную, або непрафэсійна вырабленая бомба, якая, тым ня менш, выбухнула. Але каб зрабіць падобную выснову, належыла б убачыць, скажам, нявыбухнутую бомбу.

Я асьцерагаюся гаварыць пра матывы. Выбух можна разглядаць як сыгнал Лукашэнку. Калі толькі гэты сыгнал быў дасланы не на яго даручэньне. Калі ж глядзець з пазыцыі вытворных эфэктаў, то мы лёгка ўбачым, кім і як усё гэта выкарыстоўваецца — асабліва калі мець на ўвазе водгук СМІ і шмон апазыцыйных структураў. Аднак варта мець на ўвазе, што хто б ні ўзарваў бомбу, ён ня можа кантраляваць усіх эфэктаў выбуху.

І. Б.: Калі мы знаходзіліся ў камэры, людзі былі розныя, былі і тыя, што ведаюць сапэрную справу. Адзін чалавек мне апавёў, што выбуховае прыстасаваньне было зробленае прафэсійна, з увагі на варонку і на выбух — як той пайшоў. Выбух быў накіраваны. Гайкі, якія пазьней знайшлі на месцы выбуху, не разьляцеліся ў розныя бакі, яны ляцелі ў адзін бок. Эфэкт дзеяньня, як у міны МОН-50.

Я. П.: Тэракт абмяркоўваюць усе. Ці не выконвае ён з гэтай прычыны функцыю манэўру, што адцягвае ўвагу? Паколькі самае цікавае, што цяпер дзеецца ў краіне, да тэракту простага дачыненьня ня мае. Улада паступова мяняе парадыгму ўласнай легітымнасьці, і тэракт тут — зручная рэч для спасылак на «сучасныя працэсы». Я хачу сказаць, што незалежна ад таго, хто непасрэдна вінаваты ў выбуху, гэты эксцэс аказваецца добрай зачэпкай, каб, з аднаго боку, грунтоўна націснуць на апазыцыю, з другой — правесьці пэўныя перастаноўкі, чарговы раз бяз шуму памяняць сьпіс акцыянанаваных прадпрыемстваў і г. д.

В. Б.: Вярнуся да маральнага вымярэньня выбуху. Чым улада адрозьніваецца ад тэрарыстаў, калі масава арыштоўвае і зьнявольвае бязьвінных людзей толькі з прычыны іх палітычных перакананьняў? Можна сказаць, што ў Беларусі будзе доўжыцца міні-Асьвенцім, пакуль актывісты (ці вэтэраны) дэмакратычных сілаў будуць прыроўненыя да злачынцаў. Скотлэнд-Ярд ніколі б не дадумаўся арыштоўваць паводле падазрэньня ў датычнасьці да выбуху ў лёнданскім мэтро эколягаў ці зялёных — толькі на падставе іх палітычных перакананьняў.

І. Б.: Для мяне гэта перастала быць дзівам, калі проста так затрымліваюць на пятнаццаць сутак. Перад акцыяй затрымалі — ну ясна, пайшла хваля, хапун, і мы нармальна гэта ўспрымаем. І я думаю, яны таксама сочаць за гэтым — як гэта ўспрымае грамадзтва, як успрымаем мы. А тут проста новы варыянт, які адпрацавалі год таму, калі напярэдадні масавай акцыі завялі крымінальную справу і чалавек пяць аказаліся падазраваныя. І тут — давайце паспрабуем завесьці крымінальную справу, паспрабуем пасадзіць іх на суткі. Я ня думаю, што цяпер СМІ абмяркоўваюць выбух і даюць людзям нейкую ежу, каб яны гэта пераварылі і падумалі. Мяркую, што ўжо ўсё. Для большасьці людзей як прайшлі ператрусы, як адседзелі — на тым яно і скончылася. І далей ніхто ня будзе нічога абмяркоўваць. А шматхадоўка працягнецца.

В. С.: Былі нейкія рамкі, за якія рэжым не выходзіў. Скажам, студэнтаў адлічалі, але школьнікаў не адлічалі. Школьнікаў пачалі адлічаць. Пачалі пагражаць бацькам, што будуць забіраць дзяцей. Таму, калі затрымалі чатырнаццаць чалавек і выпусьцілі без выстаўленьня абвінавачаньняў, мы пачынаем гэта абмяркоўваць — во якая лібэральная ўлада, нікога ня зьбіла.

Я. П.: У нашым выпадку «апазыцыя» — неабходны пэрфарматыўны элемэнт ідэалягічнага фантазму. Дзякуючы наяўнасьці гэтага элемэнту магчымая ідэалягічная цэльнасьць вобразу грамадзтва. З аднаго боку, гэты элемэнт маскуе дзірку ўва ўяўленай сацыяльнай гармоніі, а з другога боку, увасабляе зло, ад якога пазбавісься — і надыдзе эпоха ідэальнай пабудовы грамадзтва. Таму гэты пэрфарматыўны элемэнт — «апазыцыя», «яўрэі», «ворагі народу» або «пятая калёна» — заўсёды выглядае парадаксальна. З аднаго боку, яны немагутныя, слабыя, яны ні на што ня здольныя, народ іх не падтрымае. З другога боку, яны арганізуюць тэракты, перамолваюць агромністыя сродкі з Захаду. Калі апазыцыі няма, яе трэба прыдумаць. Нарэшце, калі казаць аб прагматычным складніку ўсяго гэтага інцыдэнту, то зразумела, што гэтым можна гандлявацца, фармаваць стаўкі адмовы. Чалавека пасадзілі — выпусьцілі за нейкія саступкі з боку Эўропы.

В. Б.: Замест таго, каб зрабіць падсумаваньне, я папрашу вас каротка абагульніць вашы выказваньні.

М. Л.: Па-першае, я не лічу, што гэты выбух стаў нейкім рубіконам што да стаўленьня ўлады да грамадзтва. Мне здаецца, усё і так плаўна нарастала. Пакуль грамадзтва дазваляе ўладзе павялічваць ціск на сябе, яна гэта будзе рабіць. Будзе ціснуць да таго часу, пакуль не адчуе зваротнага руху. Гэта зручна ўладзе, яна падціскае пастаянна. А тут — выбух! О, дык цяпер можна рабіць усё! І падатковыя дэклярацыі ў апазыцыянэраў праверыць заадно. Па-другое, што тычыцца выбуху, мне здаецца, што гэта было прафэсійна зробленае прыстасаваньне.

І вось некалькіх вэрсіяў, якія найлепш кладуцца на факты. Гаварылася пра расейскі сьлед. Мне здаецца, што гэта вельмі ўдала кладзецца — я больш чым упэўнены, што Лукашэнку асабіста гэты выбух ня быў патрэбны, ён разьбівае ягоны найбольш прадавальны брэнд — стабільнасьць. А цяпер, напярэдадні выбараў, кажуць: вось апазыцыю заціснуць праз гэты выбух. Ды яе і так заціснуць на гэтых выбарах, без усялякіх выбухаў — у нас стабільнасьць, у Расеі няма стабільнасьці. Тым больш гэта першы сапраўдны такі тэракт у Беларусі. І гэта не беларуская традыцыя, так тут не рабілі. Гэта гаворыць за тое, што гэта ня нашы, не знутры Беларусі зроблена. Потым была вэрсія пра барацьбу кланаў. Тут ужо казалі, што не настолькі моцныя кланы ў краіне, каб змаглі пракантраляваць, у якім рэчышчы пойдуць падзеі. І таму мне здаецца, яны проста забаяліся б пайсьці на гэты варыянт. І зь іншага боку, чаму цяпер гэта не скарыстоўваецца, не прызначаюць вінаватага? Таму што яны сапраўды шукаюць, хто мог гэта зрабіць, і сярод «чорных капачоў», і сярод тых, хто меў дачыненьне да выбухоўкі, да зброі.

А наконт таго, каму гэта выгадна. Ня так даўно зноўку «кінулі» «Газпром» і цяпер будуць вырашаць лёс маёмасьці Барыса Абрамовіча. Гэта праўдападобныя матывы. Матыў, што нейкаму хулігану не падабаўся наш «добры празьнік» — гэта не матыў. А вось наконт «Газпрому» і маёмасьці — гэта матывы. І прымушае задумацца, чаму адразу там зьявіўся Лукашэнка? Дзіўна, бо ахова яго павінна была адразу эвакуяваць. Але ён пайшоў. І гэта добра стасуецца да вэрсіі, што гэта было папярэджаньне. Ён зразумеў, што папярэджаньне адбылося. Яго папярэдзілі, а забіваць ніхто не зьбіраўся. І таму ён вырашыў сытуацыю скарыстаць для сябе. І ўсе далейшыя крокі — скарыстаньне сытуацыі, і ўсё.

І. Б.: Маёй першаснай вэрсіяй была « кадравая разборка», але цяпер я сумняюся. Ня згодны з тым, што гэта ня тычыцца выбараў. Калі ўзяць людзей, якіх затрымалі, то гэта па адным чалавеку з арганізацыі. Пашкевіч Міша — «Маладыя дэмакраты», Кур’яновіч Паша — «Джынс за свабоду», я —«Моладзь БНФ» плюс «Белы легіён». Тут проста ўзялі па чалавеку з арганізацыі.

В. Б.: І Сяргея Высоцкага з Партыі свабоды.

І. Б.: Так, хоць гэта і ня ўвесь спэктар. Магчыма, яны выбіралі больш, на іх погляд, радыкальныя. Антон Койпіш тры тыдні таму напісаў заяву на ўступленьне ў партыю, а раней быў у «Бунце». Рэчы, якія ў мяне сканфіскавалі — паперы арганізацыйныя ды іншае, — яны могуць спрацаваць пазьней. Статусу падазраванага зь мяне не здымалі, я застаюся ім. Сканфіскаваных рэчаў мне ніхто не вяртаў. Таму мая вэрсія такой шматхадоўкі, у якую будуць гуляць, застаецца. Наступствы яшчэ будуць. Але якія — тут мне складана казаць.

В. С.: Тры тыдні прайшло, і ніякай ідэі, хто гэта зрабіў. Можна ўявіць, што выканаўца ўжо даўно не ў Беларусі, а заказчыкі даволі добра сябе адчуваюць. Такія пошукі ў рэжыме сацыялягічнага апытаньня даводзяць да парадаксальнай высновы, што самі пошукі злачынцы — ня менш прапагандысцкая акцыя, чым злачынства. І тут ёсьць лягічная ўзаемасувязь. Калі сэнсам тэракту было не забіць, то сэнс пошуку, здаецца, — не знайсьці.

Я. П.: Гэтая падзея шматаспэктная. Пры гэтым далёка ня ўсе аспэкты насамрэч зьвязаныя. У цэлым я, мабыць, набліжаюся да рэзюмэ першага выступоўцы — з той адно папраўкай, што ўсё гэта варта памножыць на пэўны каэфіцыент вар’яцтва і нонсэнсу. Тэракт — нават такі «мінімалісцкі» — для Беларусі, вядома, сымбалічная падзея. Яна сыгналізуе пра тое, што мы ўступілі ў паласу сучаснасьці. Незалежна ад прычынаў, удзельнікаў і наступстваў гэтай падзеі, нас закранулі глябальныя працэсы. Мяркуючы па рэакцыі ўладаў, хоць бы з таго, што пошук вядзецца на ўсіх кірунках, яны разгубленыя, — гэта як у фільмах, калі чалавек ня ведае, куды страляць, проста паліць на ўсе бакі. Гэта далёка ня сьведчаньне сілы ўлады. Мяркую, што найбольш прадавальны дагэтуль брэнд «стабільнасьць» сёньня становіцца сапсаваным таварам.

В. Б.: Ад сябе дадам, што калі расьсьледаваньне справы будзе зацягвацца і прабуксоўваць, то гэта разьвяжа рукі людзям, якія стаяць за ёй, для наступных падобных эксцэсаў.

Занатавала Наста Бакшанская